Ik heb een probleem:
Ik werk nu twee maanden in mijn studio aan een thematisch project. Ik schilder de mensen uit mijn appartementencomplex. Maar als ik naar de werken kijk, voelen ze dood. Geforceerd. Niet authentiek. In andere woorden: Ik maakte portretten maar ze kwamen niet uit mij.

Wat nu?!

Daar gaan we: Hieronder een uitsnede van een voorbeeld van wat ik inmiddels als schets beschouw, werken die ik deels als dood en mislukt zie.

Het is een prima portret, maar het is te veel een plaatje en te weinig een schilderij. Gemaakt, niet beleefd. De enige beleving (die ik niet per se geslaagd vind) zit in de turquoise kleur en in de wolk witte verf onderaan de afbeelding. Hij zit niet in de schilderstreek. Mijn project gaat over de anonimiteit van het moderne samenleven, alleen zijn in een box van 30 vierkante meter met uitzicht over de hele stad, dagelijks in de lift staan met bekende onbekenden. Die letterlijke portretten in een ruimte vertalen dat wat mij betreft onvoldoende. Ze missen onbewuste schilderachtigheid en vertalen daarmee onze liquid modernity te weinig.

Paniek en structuur

Bij zo’n vastloper kom ik in een bekende paniektoestand. Een combinatie van existentiële vragen over mezelf als kunstenaar - wie ben ik, wat maak ik, waarom is dit nodig - en lichamelijke spanning: schouderpijn, buikpijn. In eerdere levens friemelde ik me daaruit via hard werken en veel denken. Ik perste mezelf door de tijd. Als kunstenaar werkt dat niet, of niet alleen.

Dus ik zoek verder. Ik stuit op de Substack van Simon van Teutem over routines, over hoe structuur tegelijkertijd rust en productiviteit brengt. Ik ken het rijk van structuur: Vroeger had ik viltstiften met kleuren die mijn agenda bepaalden. Op mijn achttiende ben ik daar bewust en onbewust uitgestapt om in grijze gebieden en chaos te verkeren. De routines van van Teutem helpen en ik neem een gedeelte van de routines over. Maar al snel merk ik dat de mechanische herhaling van routines ook benauwt. Ik wil geen ritme in mijn routines, maar wil handvatten die ik gedurende de dag kan inzetten, zodat ik een voortdurend spel kan spelen met de spontaniteit.

Leegte toelaten

Na twee weken begin ik de lege ruimte te accepteren (in mijn vorige nieuwsbrief verwees ik naar de verschillende vormen van leegte). Dat ik rondkijk. Dat ik wat lees zonder doel. Maar wanneer komt mijn creativiteit?

Creativiteit (en filosoof Henri Bergson)
Bergson zag het leven zelf als een creatieve kracht in voortdurende beweging. Zijn begrip élan vital beschrijft hoe het leven zich steeds opnieuw uitvindt en bestaande vormen doorbreekt. Tegenover deze vitaliteit staat de menselijke neiging om te stollen: in gewoonten, routines, systemen. Creativiteit is bij Bergson geen talent of techniek, maar het verzet tegen mechanische herhaling. Wie stopt met presteren en het mechanische ritme doorbreekt, geeft die levenskracht weer ruimte.

Aandacht (en filosofe Simone Weil)
Weil stelde dat echte creativiteit vraagt om wat zij attention noemde: een onbaatzuchtige aandacht waarbij het ego tijdelijk op de achtergrond verdwijnt. Prestatiedrang blokkeert de doorstroom van iets werkelijk nieuws. Pas wanneer je volledig aanwezig bent bij wat er gewoon is - een tekst, een gesprek, een lege ochtend - ontstaat er ruimte voor iets dat groter is dan jezelf.

Ik luisterde naar het boek Speaking About God: A Dialogue With Simone Weil van Byung-Chul Han (Vind hier het Nederlandse Audioboek).

Authenticiteit (en filosoof Martin Heidegger)
Heidegger onderscheidde twee manieren van in de wereld zijn. Het Das Man - het anonieme “men”: de modus van conformiteit waarin de meeste mensen het grootste deel van hun leven verkeren. Authentiek bestaan betekent daartegenover: terugkeren naar je eigen mogelijkheden en je eigen perspectief, in plaats van dat van anderen te volgen. Creativiteit is het feit dat jij iets ziet wat niemand anders zo ziet.

Als ik opnieuw naar de portretten kijk en er als schilder “in stap”, stuit ik op hetzelfde: ik mis een stroom vanuit mezelf. Het komt nog uit mijn hoofd, niet uit mijn lichaam.

Wat er deze maand vaak door me heengaat: Moet ik niet stoppen met dit project en gewoon weer schilderen over mezelf? Maar tegelijkertijd realiseer ik me dat ik deze uitdaging wil aangaan en een uitdaging moet je tijd gunnen. Het dilemma dat me bezighoudt is dat van tijd, en dat is niet nieuw voor me. Ik heb jarenlang gezegd dat ik op vrouwen val, daarna jarenlang dat ik biseksueel ben. Achteraf was ik dat te lang vanuit wilskracht, niet vanuit gevoel. Als schilder wil ik niet dezelfde fout maken.

De studio in tweeën

Op een onverwacht moment besluit ik mijn studio te splitsen. Aan de ene kant: de schilderijen van mijn project, over de ander. Aan de andere kant: alles wat letterlijk en fysiek uit me komt.

Schilderijen uit mezelf Deze stromen en zijn vaak ook schilderijen over mezelf. Het voelt catharsisch, onbewust. Een stroom die ik elk moment van de dag kan instappen. De uitdaging is richting geven aan de gevoelens die uit me komen.

Projectschilderijen Deze komen voort uit een thema. Het startpunt moet een schets zijn, geen uitwerking. De uitdaging: planneloosheid toelaten. Als ik alleen projectschilderijen maak, verlies ik de verbinding met mezelf.

Beide soorten beïnvloeden elkaar en misschien kunnen ze uiteindelijk één worden. Ik hoop (maar begin dat vooral ook te voelen) dat ik steeds meer verbind met dingen buiten mezelf. Dat ik de stof van mijn trui op mijn lichaam voel, dat ik de vogels weer zie vliegen, of de bomen me soms toespreken, dat ik de nuances van verschillende blauwen zie.

Ode aan Philip Guston en het onbewuste

De afgelopen maanden ben ik zes keer naar het Stedelijk geweest enkel om zijn twee werken te bekijken. Ik zie de stroom die uit hem komt. Je ziet in zijn ontwikkeling het toewerken naar dit kunnen (door de jaren heen van realistisch, abstract, naar een beeldtaal die heel specifiek van hem is). Het gaat hem niet om het plaatje, maar om het schilderachtige. Wat heel groots is: Hij durft in het dagelijkse het onbewuste toe te laten.

Kijk deze film over Philip Guston!

Het uiteindelijke doel voor mij is creëren vanuit het onbewuste. De paradox: dat gaat niet via het bewustzijn. Ritme, ruimte en zintuiglijkheid zijn voorwaarden, maar geen initiators. Onderstaand een lijst van handvatten. Wat helpt jou om gedurende de dag ruimte voor creativiteit te maken?

• Bij elk zintuig 30 seconden stilstaan, één voor één

• Een stukje zingeving lezen of luisteren (zoals de dichtbundel van Roberta Petzoldt)

• Een kaars aansteken en daar even bij blijven

• Geen afspraken tijdens werktijd

• Vroege ochtenden of late avonden gebruiken om een onbewuste staat te bereiken

• ‘s Ochtends sporten in een organische omgeving

• Geen hitjes luisteren tijdens werktijd (te veel adrenaline, te weinig stilte)

• Mijn werk als schetsen zien

• Een powernap

Volgende nieuwsbrief: Wat is de kleur van de (positieve) moderniteit? Ik denk toch blauw. Ik voel toch blauw, moet ik zeggen. Wat voelen jullie?

Expositie Kunstmoment Diepenheim: Volgende week en de week erop vertoon ik nieuw en oud werk bij Kunstmoment Diepenheim. Deze boerderij neem ik voor twee weken over:

Dank weer voor het lezen en hoor graag jullie gedachtes!

Van nine-to-five naar full-time kunstenaar

Het is eerlijk gezegd nogal een omschakeling. Jarenlang stond mijn agenda op een presenteerblaadje - structuur, deadlines, collega’s die verwachtten dat je er bent. Nu moet alles uit mezelf komen. Geen extern ritme, geen vanzelfsprekende betekenis. Mijn projecten moeten als onkruid uit me groeien én ook nog ergens over gaan. En dus stel ik mezelf opnieuw en steeds vaker de vraag: wat is eigenlijk de functie(loosheid?) van mijn kunst?

Jaren schilderde ik vooral over mezelf. Mijn geboorte, mijn familie, relaties, mijn lichaam. Zelfexploratie als therapie, als verdieping. Het werkte. Maar nu wil ik verder dan mezelf kijken. Ik portretteer buren uit mijn appartementencomplex - een eerste stap naar buiten, naar de ander. Maar ik vraag me af: waar ben ik eigenlijk in dit verhaal?

In de streek van mijn kwast? In een kleur die steeds terugkomt? In de ogen van de geportretteerden - letterlijk of figuurlijk? Hang ik boven het complex in de lucht? Gaat het om verbinding, en zo ja: hoe laat ik die zien?

Het gevolg van al dat vragen: een gevecht tussen drukte en leegte. Op die laatste wil ik ingaan.

Vier soorten leegte

Niet alle leegte is hetzelfde, merkte ik. Ik vroeg Claude AI (de betere versie van ChatGTP) om ze te ordenen:

1. De uitgeputte leegte — Je zintuigen stoppen ermee. Je kijkt, maar ziet niet. Te veel prikkels, te veel verwachtingen. Ego depletion, heet dat in de psychologie.

2. De verloren leegte — Geen richting, geen houvast. Er ís energie, maar die weet niet waar naartoe.

3. De vruchtbare leegte — Niet nadenken, en dat is juist goed. Aanwezig zonder agenda. Merleau-Ponty’s lichaam dat schildert zonder dat de geest het aanstuurt. In Zen: mushin — geest zonder geest.

4. De existentiële leegte — Actief maar niet aanwezig. De leegte van scrollen, van drukte zonder betekenis. Heidegger noemde dit Verfallenheit.

Ik denk in alle vier te hangen. Nummer 3 koester ik. Nummers 1 en 4 wil ik bestrijden. Met goed slapen, minder telefoongebruik, minder social media, honden uitlaten? Of gewoon schilderen?

John Cage zei ooit dat stilte geen afwezigheid is (luister naar 4’33’’), maar een aanwezigheid. Misschien werkt leegte in een schilderij precies zo. Ik denk aan een (wat mij betreft geslaagd) werk van ruim een jaar geleden, zie ‘Birth’ hieronder. Hoe kijk jij naar onderstaande schilderijen? Wat is leegte? Wat is esthetiek? Wat is open voor interpretatie of juist vastgezet door de schilder?

Het project over mijn appartementencomplex gaat door, maar ik ben de richting aan het bijstellen. Mijn eerste ideeën voelden niet goed - te weinig nabijheid, te weinig emotie, te weinig van mezelf. Dus: schetsen maken, live performances plannen in het complex zelf, rondlopen, observeren en blijven schilderen. Vanzelf komt er iets nieuws.

Publicatie in de Volkskrant over de potentie van kunst

Twee weken geleden diende ik dit opiniestuk in als reactie op dit stuk van Nina Folkersma. Mijn centrale punt: kunst heeft de potentie om mensen zelf te laten nadenken, maar dan moet de kunstwereld ophouden alleen met zichzelf te praten.

Drie concrete ideeën die ik opperde:

1. Bruggen bouwen met andere sectoren: bankiers niet als sponsors maar als co-curatoren uitnodigen, tentoonstellingen openstellen voor de klimaatsector in plaats van alleen kunstinsiders…

2. Echte complexiteit omarmen: oncomfortabele perspectieven naast meer comfortabele…

3. Het begrip ‘kunstenaar’ verbreden: is een ondernemer die een start-up bouwt geen creator? Is een wiskundige die elegante bewijzen zoekt niet bezig met schoonheid? …

WOWWWW:

📖 Moderne Natuur - dagboeken van Derek Jarman

🎵 Moby - Future Quiet (geluid buiten de huidige wereld ‘noise’)

🎧 The future of truth - Werner Herzog